Yüzey Şekilleri

DAĞLAR:

a. Genç Dağlar: 3.Jeolojik dönemde oluşmuş dağlardır. Vadiler derin, yamaçlar dik, yükselti ve eğim çok, şekiller sarp, sivri, serttir.

b. Eski Dağlar: 1. ve 2. Jeolojik dönemde oluşmuşlardır.

- Birikme ile: Volkan, Kumul, Moren.

- Aşınma ile: Peneplen kalıntısı tepeler.

- Tektonik: Kıvrılma ve kırılma ile. Toroslar ve Batı Anadolu dağları.

PLATOLAR:

Derin vadilerle yarılmış geniş düzlüklerdir.

Alçak Plato: Çatalca-Kocaeli platosu (100-200m),

Yüksek Plato: Erzurum-Kars platosu (1800-2000m).

-          Birikme ile: Lavların birikmesi ile oluşur (Erzurum-Kars).

-          Aşınma ile: Akarsu aşındırmasının son şekli olan peneplendir.

-          Yükselme ile: Kıvrımlar arasında kıvrılmadan yükselen alanlardır. (Güney Doğu Anadolu).

OVALAR:

• Vadilerle derin yarılmamış düzlüklerdir.
• Alçak ovalar: Adana, Silifke, Yüksek Ovalar: Erzurum ve Yüksek Ova.

-          Birikme ile: Tektonik çanaklarda alüvyonların birikmesi ile oluşur.

-          Aşındırma ile: Akarsuların aşındırması ile oluşan hafif dalgalı düzlükler.

-          Yükselme ile: Deniz veya göl diplerinin yükselmesi sonucu bir çanak oluşturması ile meydana gelir. Ergene, Konya. 

Yağışlar

Oluşum nedenlerine göre üç çeşittir.

1. Konveksiyonel (Yükselim, siklonik) Yağış: Isınan havanın yükselmesi ve soğumaya uğramsı ile oluşur. Çünkü yükseklere çıkıldıkça hava sıcaklığı 200m de 1ºC düşer. Soğuyan havanın bağıl nemi artar ve yoğunlaşarak yağış oluşturur.

J                 Dünya üzerinde buharlaşmanın en fazla olduğu yerlerden biri olan EKVATOR bölgesinde bu yağış çeşidi görülür. Güneş ışınları her zaman dik ve dike yakın açılar ile geldiği için sürekli yükselen hava kütleleri yağış yapar. Bundan dolayı dört mevsim düzenli yağış olur. SAVAN, STEP, KARASAL ve TUNDRA ikliminde de bu yağış çeşidi görülür. Türkiye’de ise İç Anadolu’daki Kırkikindi yağmurları (ilkbaharda) konveksiyoneldir. Doğu Anadolu’da oluşan yaz yağmurları da konveksiyoneldir.

2. Orografik (Yamaç) Yağış: Denizden gelen nemli hava kütleleri kara üzerinde bir dağ yamacı boyunca yükselir ve soğur ise yağışa sebep olur. Muson Asyası (G.D.Asya)nda görülen MUSON iklimi bu yağışa en iyi örnektir. Ayrıca Ilıman Okyanus ikliminde de yer yer görülür. Türkiye’de Karadeniz İkliminde görülür. Çünkü kuzeyden gelen rüzgarlar, denize paralel uzanan dağlar boyunca yükselerek soğur ve yağış bırakır.

3. Cephe (Frontal) Yağış: Farklı özellik ve sıcaklıktaki hava kütlelerinin karşılaşma alanlarına cephe denir. İki farklı basınç özelliği gösteren hava kütlesi karşılaştığında yüksek basınç alçalır, alçak basınç ise yükselip yüksek basıncın üzerine çıkar ve soğuyarak yağış getirir. Dünyada, 60º DAB alanlarında Kutup rüzgarları ile Batı rüzgarlarının karşılaşma alanlarında cephe olur ve yağış görülür. Burada görülen iklim ILIMAN OKYANUS (OKYANUSAL) iklimdir. Türkiye’de Kışın Akdeniz ikliminde görülür. 

Türkiye’de Bölgelerin en fazla yağış aldığı mevsimler:

KARADENİZ bölgesi: Sonbahar

AKDENİZ ve EGE bölgesi: Kış

DOĞU ANADOLU: Yaz

İÇ ANADOLU: İlkbahar

Dünyanın En Fazla Yağış Alan Yerleri:

1. Ekvatoral Bölge
2. Muson Asya’sı
3. Orta Kuşak Karalarının Batı kıyıları (Okyanusal iklim), 60ºEnlemleri ve çevresi.

Dünyanın En Az Yağış Alan Yerleri:

1. Dinamik Yüksek Basınç alanlarındaki çöller (30º enlemleri).
2. Karaların iç kesimleri ve kutuplar.

NOT: Her mevsim yağışlı olan bir yerde yağış rejimi düzenlidir. Akarsu akış rejimi düzenlidir. Tarımda sulamaya gereksinim duyulmaz ve sulamanın yetersiz olduğu kurak bölgelerde uygulanan NADAS (toprağı bir yıl dinlendirme) yöntemi bu bölgelerde uygulanmaz. NADAS, yağışın yeterli olmadığı yerlerde uygulanan bir yöntemdir.

Nemlilik, Yağış ve Yoğunlaşma

Atmosfer içerisinde bulunan su buharına nem denir. Higrometre ile ölçülür, gr/m³ olarak ifade edilir.

Ø       Aslında her havada nem bulunur. Dünyanın nemlilik ve yağışının en az olduğu yerler Kutuplar ve Çöllerdir. Havada nem oluşabilmesi için buharlaşma gereklidir. Yani güneş ışınları dik ve dike yakın gelmeli. Bundan dolayı dünyanın en nemli yerleri Ekvator civarı, en nemsiz yerleri ise Kutuplardır.

^Ø         Kutuplarda buharlaşma çok az olduğu için yağış oluşma olasılığı da o kadar azdır. Havadaki nemin yağışa dönüşebilmesi için havanın soğuması gerekir. Kutuplar soğuma şartını yerine getiriyor fakat buharlaşma çok az olduğu için fazla nem olmadığından yağışta olmuyor. 

^Ø         Çöller ise çok sıcak olduğundan ve yıllık sıcaklığı hep fazla olduğundan  yağış oluşması için gerekli olan soğuma şartını yerine getirmez.

Buharlaşmayı etkileyen 5 faktör vardır:

Sıcaklık: Sıcaklık arttıkça buharlaşma artar.

Hava Basıncı: Basıncın  yükselmesi buharlaşma oranını azaltır.

Havadaki Nemlilik Miktarı: Havanın bağıl nem oranı düşükse buharlaşma fazla olurken, bağıl nem oranı yüksek ise buharlaşma oranı azalır.

Rüzgar Etkisi: Rüzgarın şiddetli estiği yer ve zamanlarda buharlaşma fazla olur.

Buharlaşma Yüzeyi: Buharlaşma yüzeyinin geniş olması buharlaşma miktarını arttırır.

·         Havadaki nemlilik ile ilgili çok iyi bilinmesi gereken üç tanım var;

1.       Mutlak (mevcut) Nem: Havada bulunan nem miktarıdır ve havadaki nemi tam olarak bu ifade eder, gerisi hikaye. “gr” cinsinden ifade edilir. Her havada mutlak nem vardır. Genel olarak mutlak nemin artması buharlaşmaya bağlıdır. Havadaki mutlak nemin azalması ise sadece yağış ile olur.

2.       Maksimum Nem (doyuran nem): Bir hava kütlesinin belli bir sıcaklıkta en fazla taşıyabileceği nem miktarıdır. “gr” cinsinden ifade edilir. Sıcaklık arttıkça Max nem artar. Yani hava ısındıkça havanın nem taşıma kapasitesi artar. Örnek: 15ºC sıcaklıktaki bir hava kütlesi 10.5 gr nem taşıyabilir. Yani 10.6 gr mutlak nem olursa bu hava kütlesi yağışa geçer. Bardağı taşıran son damla mutlak nemin max nemi geçmesidir.

3.       Bağıl (Nisbi, Oransal) Nem: Havadaki mutlak nemin yine o havanın taşıyabileceği nem miktarına (max nem) oranıdır. “%” olarak ifade edilir. Örneğin 20ºC lik bir hava kütlesi en fazla 14.4 gr nem taşıyabiliyor ama havada 7.2 gr nem var, bu durumda havanın Bağıl Nemi %50 dir. Örnek: Bir hava kütlesinde 5 gr nem var ve o hava kütlesi   20 gr nem taşıyabiliyor. Bu durumda bağıl nem %25tir. Aynı havanın nem açığı ise %75tir. Eğer hava soğur ise bağıl nem artar, çünkü havanın nem taşıma kapasitesi (max nem) azalır ve aynı Mutlak Nem % olarak daha fazla oranda bir nemmiş gibi ifade edilir.

Sıcaklık arttıkça mutlak nem artar.

Sıcaklık arttıkça bağıl nem azalır.

Sıcaklık arttıkça maksimum nem artar.

Mutlak nem arttıkça bağıl nem artar.

Yükseklere çıkıldıkça, denizden uzaklaştıkça, gündüzden geceye gidildiğinde, yazdan kışa geçildiğinde, ormanlık bir alandan açık bir alana geçildiğinde Mutlak Nem azalır.

YOĞUNLAŞMA

Yoğunlaşama; yer ve sıcaklık özelliklerine göre ikiye ayrılır:

1. Yer Durumuna Göre:

a. Yükseklerde yoğunlaşanlar: Yağmur, kar, dolu.

b. Yeryüzünde yoğunlaşanlar: Çiğ, kırağı, kırç.

2. Sıcaklık Durumuna Göre:

a. 0ºC altında yoğunlaşanlar: Kar, kırağı, kırç, dolu.

b. 0ºC nin üstünde yoğunlaşanlar: Yağmur, bulut, çiğ ve sis’tir.

Not: Herhangi bir hava kütlesi sıcak bir yerden soğuk ve serin bir yere giderse yoğunlaşır ve ilk etapta sis oluşur. Bu sis yağmura da dönüşebilir.

RÜZGARLAR

Yüksek basınçtan, Alçak basınca olan hava akımına rüzgar denir. Rüzgar hızı Anemometre ile ölçülür.

Rüzgarların Özellikleri

Rüzgarın Hızı	a.Basınç Farkı: Hızı etkileyen temel faktördür. Basınç farkı ne kadar fazla ise hız o kadar artar. b.Basınç Merkezlerinin Yakınlığı: Basınç merkezleri arası mesafe arttıkça rüzgarın şiddeti azalır. Mesafe azaldıkça şiddet artar. c.Dünyanın Günlük Hareketi: Rüzgarın esiş yönünü etkileyerek hızlarını azaltır. d.Yer şekilleri: Dağlık ve engebeli yerlerde sürtünme arttığından hız azalır. Denizlerde rüzgar hızı daha fazla olur.
Rüzgarın  Yönü	Rüzgarlar estikleri yönlere göre isimlendirilir. (Batı rüzgarları). * Bir bölgede rüzgarın en çok estiği yöne, hakim rüzgar yönü denir. Yer şekillerine bağlıdır.
Rüzgar Frekansı (Esme Sayısı)	* Bir yerde, rüzgarın esiş sıklığına denir. * Rüzgarın esme süresinin oranı ile ifade edilir. * Estiği yönleri belirten şekle “rüzgar gülü” denir. Not: Bir yerin rüzgar gülünden, o yerin hakim rüzgar yönü ve yer şekillerinin uzanışı öğrenilir.

Rüzgarlar

Sürekli Rüzgarlar	Büyük basınç merkezleri arasında yıl boyunca eser. 1.Alizeler: DYB’dan TAB’a eserler (30º-0º). Tarihte “Ticaret rüzgarları” denir. Kıtaların doğusuna yağış bırakırlar. 2.Batı Rüzgarları: 30º’den 60º’ye eserler. Orta kuşakta, karaların batı kıyılarına bol yağış getirirler. K.Batı Avrupa’nın ılıman okyanus iklimi bu sayede oluşur. 3.Kutup Rüzgarları: Kutuplardan 60º’ye eser. Soğuk ve kurutucu etki yapar.
Mevsimlik (Muson) Rüzgarları	Kıta ve okyanuslar arası mevsimlik ısınma farkından meydana gelir. Yazın karaya, kışın denize eser(Devirli rüzgarlarda denir,GD.Asya) a.Yaz Musonu: Denizden karaya eser. Yamaç yağışları görülür (Bol yağış olur). b.Kış Musonu: Karalardan denizlere doğru eser. Soğuk ve kurudur, yağış olmaz.
Yerel Rüzgarlar	Günlük ısınma farkları ile oluşur. Etki alanı dar, esiş süresi az olur. a.Meltemler: Kara-Deniz, Dağ-Vadi. b.Sıcak Yerel Rüzgarlar: Fön, Sirikko, Hamsin, Samyeli, Lodos. c.Soğuk Yerel Rüzgarlar: Mistral, Bora, Poyraz, Karayel, Krivetz.

BASINÇ

Yerçekimi etkisi ile atmosferi oluşturan gazların belirli bir ağırlığı vardır. Bu ağırlığa atmosfer basıncı denir. Normal hava basıncı, 45º enlemlerinde, deniz seviyesinde, 15º sıcaklıkta ölçülen basınca denir. Normal hava basıncı 1013 milibar yada 760Hg/mm.

Basınç

        Alçak Basınç                 Yüksek Basınç

           (Siklon)                          (Antisiklon)

Basıncı Etkileyen Faktörler

Sıcaklık (Termik kökenli basınçlardır)	Ekvator-Termik alçak basınç, Kutuplar-Termik yüksek basınç
Yükselti	Yükselti arttıkça basınç düşer
Yoğunluk	Yoğunluk arttıkça basınç artar
Yerçekimi	Kutuplara gidildikçe basınç artar
Mevsim	Sıcaklıktan dolayı basıncı etkiler
Dinamik Etmenler	Günlük hareketten dolayı dinamik basınçlar oluşur

Basınçların Özellikleri

Alçak Basınçlar	Yüksek Basınçlar
* Yükselici hava hareketi. * Hava hareketi çevreden merkeze doğrudur. * Hava, kapalı, rüzgarlı ve yağışlıdır.	* Alçalıcı hava hareketi. * Hava merkezden çevreye doğru. * Hava, kurak, açık, güneşli, durgundur.
Termik Alçak Basınç Basınç düşük, sıcaklık yüksektir. Oluşum nedeni ısınmadır (Ekvator).	Termik Yüksek Basınç Oluşum nedeni soğumadır. Sıcaklığı düşürür (Kutup).
Dinamik Alçak Basınç Oluşum nedeni dünyanın günlük hareketidir. Sıcaklığı düşürür, yağış yapar.	Dinamik Yüksek Basınç Ters Alizelerin 30º enlemlerinde sapmaya uğrayıp alçalması ile olur. Isıtıcı etki yapar.

İklim Elemanları

A. SICAKLIK

Güneş ışığı %100;

ü                 Bulut ve atmosferin etkisi ile % 25i uzaya,

ü                 % 25, gölge yerlerin aydınlatılması ve gökyüzünün maviliği,

ü                 % 15, Atmosferin emmesi ile ısınmasını sağlar,

ü                 % 35 yeryüzüne ulaşır (% 27si yeri ısıtır, % 8i yansır).

Sıcaklık Dağılışını Etkileyen Faktörler (Sıcaklık Etmenleri)

1. Güneş Işınlarının Geliş Açısı: Güneş ışınları dik gelirse ısınma fazla olur. Bu açıyı etkileyen faktörler;

a. Dünyanın Şekli ve Enlem: Ekvatordan Kutuplara gidildikçe açı daralır.

b. Yaşanan Mevsim: Eksen eğikliğine bağlı olarak, açı mevsime göre değişir.

c. Günün Saati: Sabah, öğle, akşam farklı açılar.

d. Bakı ve Eğim: Yer şekillerinin, dağların güneşe göre konumu açı üzerinde değişim yapar.

Bakı nın etkili olduğu yamaçlarda;

ü                 Sıcaklık daha fazladır,

ü                 Aynı tür bitkilerin olgunlaşama süresi daha kısadır,

ü                 Tarımın yükselti sınırı daha fazladır,

ü                 Daimi kar üst sınırı daha fazladır,

ü                 Orman üst sınırı daha yukarılara çıkar.

2. Güneş Işınlarının Atmosferde Aldığı Yol:

Yol uzadıkça enerji kaybı artar. Dik açı ile gelen yerlerde tutulma oranı azdır.

3. Güneşlenme Süresi:

Gündüz süresi uzun olduğunda sıcaklık değerleri yükselir. Günün en sıcak vakti öğleden sonradır.

4. Yükselti:

Troposferde, yerden yükseldikçe hava sıcaklığı her 200m’de 1º azalır. Bunun iki nedeni vardır;

ü                 Troposferin, yerden yansıyan ışınlar ile ısınması,

ü                 Havadaki ısıyı tutan nemin yeryüzüne yakın yerlerde yoğunlaşması.

Yükseltisi fazla olan bir yerde;

Ø                 Sıcaklık daha azdır,

Ø                 Ani sıcaklık değişimi görülür (Nem az)

Ø                 Gün içerisinde sıcaklık daha fazla yükselir, fazla düşer,

Ø                 İklim şartları karasallaşır, Bitki örtüsü cılızlaşır.

5. Kara ve Denizlerin Dağılışı:

Karalar, denizlere oranla daha fazla ve çabuk ısınır. Denizler daha az ve geç ısınır. Karaların ısınma ısısı denizlerden daha fazladır. Güneş ışınları karalar üzerinde 20 cm ile 1 m arasındaki bölüme kadar tesir ederken denizlerde güneş ışınları kırılmaya uğrayarak 200 m derinliğe kadar tesir eder. Bu durum sıcaklık değişimini yavaşlatır.

6. Nem Miktarı:

Sıcaklık farkını azaltır. Bulutlu günlerde sıcaklık değeri yüksektir. Deniz, vadi ve ovalarda sıcaklık kaybı az, dağlarda fazladır.

7.Okyanus Akıntıları:

Deniz ve Karalarda sıcaklık üzerinde etkilidirler.

a. Sıcak Okyanus Akıntıları:

Ekvator çevresinden kutuplara doğru olan akıntılardır.

- Gulf Stream: Meksika körfezinden doğar K.B.Avrupa’ya doğru gider (İngiltere, Almanya, Norveç). Termik Ekvatorun, yer Ekvatorundan sapmasına neden olur.

- Brezilya: Brezilya kıyılarından güneye doğru gider.

- Kuroşivo: Güney Çin denizinden, Japonya’nın güneyine gider.

- Alaska: ABD’nin Alaska kıyılarında görülür.

b. Soğuk Okyanus Akıntıları:

Kutup bölgelerinden Ekvatora doğru akarlar.

- Labrador: Grönland civarı Baffin Körfezinden doğar. Kanada’nın Labrador yarımadası boyunca sürüklediği sulardır. Kanada’nın doğu kıyılarında sıcaklığı düşürür.

- Kanarya: Afrika’nın K.Batı kıyılarında.

- Oyaşivo: Japonya’nın kuzey kıyılarında.

- Bengal: G.Batı Afrika kıyılarında görülür.

- Peru: G.Amerika’nın batı kıyılarında.

- Kaliforniya: K.Amerika’nın batı kıyıları.

8. Rüzgarlar:   

Enlem-sıcaklık ilişkisinden ötürü Ekvatordan esen rüzgarlar sıcaklığı yükseltir. Kutuplardan esenler düşürür.

Deniz-Kara rüzgarları=Kışın ılıtıcı, yazın  

                       serinletici,

Kara-Deniz rüzgarları=Kışın sıcaklığı düşürücü, 

                      Yazın sıcaklığı yükseltici etki yapar.

9. Bitki Örtüsü:

Aslında bitki örtüsü sıcaklık ve yağışın bir sonucudur.

           Bitki örtüsü, güneş ışınlarının bir kısmını emerek gündüz yerin fazla ısınmasını önler. Gece ise fazla soğumasını önler.

İklim

Geniş bir sahada, uzun yıllar (40,50 yıl) boyunca devam eden atmosfer olaylarının ortalamasına iklim denir.

İklimin insan ve çevre üzerindeki etkileri;

- İnsanların;

ü               Yeryüzüne dağılışını

ü               Ekonomik faaliyetlerini

ü               Kültür faaliyetleri

- Endüstrinin dağılışını

- Konut tipini ve malzemesini

- Ulaşım, Turizm, Tarım, Tarım ürünleri çeşitliliği, Toprak oluşumu, Bitki örtüsü, Akarsu ve debileri, Hayvan türleri, dış kuvvetlerin etki alanları ve dağılımları, erozyonu, denizlerin tuzluluk oranını.

Hava Durumu

Dar bir sahada, kısa süre içerisinde görülen atmosfer olaylarına denir.

İklim ve Hava Durumunun karşılaştırılması;

İklim =  Geniş alanlar	H.D.  =  Dar sahaları
İklim   =    Uzun süreli	H.D. = Günlük olayları
İklimde = Değişkenlik az	H.D. = Değişkenlik fazla
İklim = Kurak, yağışlı, soğuk.	H.D. = Güneşli, rüzgarlı, yağmurlu.

Klimatoloji: Geniş sahalarda, uzun yıllar, devam eden atmosfer olaylarının ortalamalarını tespit ederek, iklim bölgelerini ve karakterlerini inceleyen bilim dalına denir.

Meteoroloji: Dar sahalarda, kısa süreli atmosfer olaylarını inceleyen bilim dalına denir.

ATMOSFER ve ÖZELLİKLERİ

Yerçekiminin etkisi ile iç içe katmanlardan meydana gelmiştir. Yoğunlukları farklıdır.

1. Troposfer: En alt tabakadır. Alt kısımlarında iklim olayları görülür. Gazların %75i buradadır.

- Azot %78, Oksijen %21, Diğer %1.

2. Stratosfer: Su buharı yoktur. İklim olayı görülmez ve sıcaklık değişimi yok gibidir (-45º). Yerçekimi azdır.,

3. Mezosfer (Şemosfer) : Hava hareketleri görülmez. İki tabaka arası Ozon tabakası vardır. (Ültraviyole ışınları burada tutulur).

4. İyonosfer: +250º kadardır. Radyo sinyallerini ileten katmandır.

5. Ekzosfer: En son ve en geniş katmandır.

Atmosferin Faydaları

Ø                 İklim olayları meydana gelir.

Ø                 Canlı yaşamı için gerekli gazları ihtiva eder.

Ø                 Güneşten gelen zararlı ışınları tutar.

Ø                 Dünyanın aşırı ısınıp-soğumasını önler.

Ø                 Dünya ile birlikte dönerek, sürtünmeden  oluşabilecek yanmayı önler.

Ø                 Meteorların parçalanmasına neden olur.

Ø                 Güneşin yansıma yapmasını sağlayarak, her yeri aydınlatır.

Coğrafi Konum

A. Özel Konum:

         Bir Ülkenin özel konumu deyince;

* İklim özellikleri,

* Jeopolitik konumu,

* Ekonomik faaliyetleri, Bitki örtüsü (hem özel hem matematik konumun sonucudur),

* Tarım ürünleri, Ulaşımı,

* Dağları, Yükseltileri,

* Hayvan türleri hatırlanmalıdır.

B. Matematik Konum:

         Bir yerin enlem ve boylam değerleri matematik konumdur. Bundan dolayı gerçekleşen sonuçlarda Matematik konumun sonuçlarıdır.

* Sıcaklık değerleri (enleme göre düzenli olarak artıp azalıyor ise) ve buna bağlı olarak bitki örtüsü,

* Kalıcı kar sınırı,

* Denizlerin tuzluluk oranı,

* Bir yerin yerel saati,

* Doğusu ile Batısı arası zaman farkı,

* Kuzey Güney arası mesafesi (iki paralel arası 111 km’dir.)

Türkiye’nin Özel Konumunun Sonuçları:

ü                 İç kesimler kıyılara göre, kışın daha soğuk yazın daha sıcaktır.

ü                 Batıdan Doğuya gidildikçe yükselti artar.

ü                 Üç kıtanın birleştiği yerdedir.

ü                 Hem Asya hem Avrupa ülkesidir.

ü                 Önemli deniz ve kara yolları üzerindedir.

ü                 Üç tarafı denizler ile çevrilidir.

ü                 Orta doğu petrollerine yakındır.

ü                 Çeşitli doğal kaynaklara ve madenlere sahiptir.

ü                 Çeşitli iklimlerin görülmesinden dolayı, çeşitli tarım ürünleri yetişir.

Türkiye’nin Matematik Konumunun Sonuçları:

ü                 Türkiye 36-42º K paralelleri, 26-45º D meridyenleri arasındadır.

ü                 Kuzey Yarım Kürede ve Başlangıç Meridyeninin Doğusundadır.

ü                 En Doğusu ile En Batısı arasında 76 dakika zaman farkı vardır.

ü                 Kuzeyi ile Güneyi arasında yaklaşık 666 km mesafe vardır.

ü                 Dört Mevsim belirgin olarak görülür (Orta kuşakta olmasından dolayı)

Dünyanın Şekli ve Hareketleri

DÜNYA

           Dünyanın şekli ekvatordan şişkin, kutuplardan basıktır. Bu özel şekle Geoid denir. Bu şeklin oluşmasının sebebi, Dünyanın kendi ekseni etrafındaki dönüşüdür.

Kutuplar yarıçapı – 6357 km.

Ekvator yarıçapı – 6378 km. (fark 21 km)

 Dünyanın Şeklinin Sonuçları:

¨                  Güneş ışınlarının düşme açısı Ekvatordan Kutuplara doğru daralır.

¨                  Güneş ışınlarının düşme açısına göre Sıcaklık İklim Kuşakları oluşur.

¨                  Dünyanın dönüş hızı (çizgisel hız) kutuplara doğru azalır.

¨                  Güneş ışınlarının atmosferde tutulma oranı Ekvatordan Kutuplara doğru artar.

¨                  Kutuplardaki yer çekimi Ekvatordan daha fazladır.

¨                  Ekvator çemberi, bütün meridyen ve paralellerden daha büyüktür.

¨                  İki meridyen arasındaki uzaklık Kutuplara gidildikçe azalır (111km’den 0 km’ye)

¨                  Termik basınç kuşakları oluşur.

¨                  Paralellerin uzunluğu Kutuplara doğru azalır.

Dünyanın Hareketleri:

1. Dünyanın Günlük Hareketi (Eksen hareketi)

Ø                 Gece-Gündüz oluşur ve birbirini izler,

Ø                 Günlük sıcaklık farkları meydana gelir, bunun sonucunda meltem rüzgarları ve mekanik (fiziksel) çözülme meydana gelir.

Ø                 Gün içerisinde güneş ışınlarının geliş açısı değişir.

Ø                 Sürekli rüzgarlar (Alize, Batı, Kutup) ile okyanus akıntılarının yönlerinde sapmalar oluşur.

Ø                 Yerel saat farkları oluşur.

Ø                 Cisimlerin gölge boyları günün saatine göre değişir.

Ø                 Her iki yarım kürede 30º ve 60º enlemlerinde Dinamik basınç alanları oluşur.

2. Dünyanın Yıllık Hareketi (Yörünge Hareketi)

           Dünya güneş etrafında bir turunu 365 gün 6 saatte tamamlar. Bu yörünge Elips şeklinde olduğu için, Dünya Güneşe yaklaşır ve uzaklaşır. Güneşe en yakın olduğu gün 3 Ocak (Günberi), en uzak olduğu gün 4 Temmuz (Günöte) dir. 

Dünyanın Elipsoid Yörüngesinin Sonuçları:

¨                  Mevsim süreleri değişir, sebebi dünyanın yörüngedeki dönüş hızıdır. Bu hız 3 Ocakta en fazla, 4 Temmuzda en azdır. (Yaz mevsimi KYK’de 94, GYK’de 89 gündür).

¨                  Kuzey Yarım Kürede Sonbahar Ekinoks’u 2 gün gecikmeyle yaşanır(23 Eylül).

¨                  Şubat ayı 28 gün çeker.

Eksen Eğikliği

           Ekvator ile yörünge düzlemi (Ekliptik) arasında 23º27^I lık açının bulunması yer ekseni ile yörünge düzlemi arasında 66º33^I lık açı olmasına yol açar. Bunun sonucunda Güneş ışınlarının düşme açıları yıl içinde değişir. Sonuçları:

Ø                 Gece-Gündüz süreleri değişir.

Ø                 Mevsimler oluşur.

Ø                 Aynı anda farklı yarım kürelerde farklı mevsimler yaşanır.

Ø                 Bir noktaya güneş ışınlarının gelme açıları yıl içinde farklılaşır.

Ø                 Aydınlanma çemberi yıl içinde değişir.

Ø                 Dönenceler ve Kutup daireleri oluşur.

Ø                 Matematik iklim kuşakları oluşur. (Tropik, orta, kutup).

Ø                 Güneşin yıl içinde doğuş ve batış saatleri değişir.